Bulgaristan'a Yapay Zekâ Çipi İhracatı: EAR, AB ve Türkiye İzinleri

Ekim 2026 itibarıyla ABD menşeli yapay zekâ çiplerini (ECCN 3A090) ve bu çipleri içeren sunucuları (4A090) Türkiye'den Bulgaristan'daki bir alıcıya göndermek için ABD Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS), alıcı Çin, Makao ya da D:5 grubundaki bir ülkede merkezli değilse varış ülkesine bağlı lisans şartını uygulamıyor. Alıcı ya da ana şirketi bu ülkelerde merkezliyse, alıcı Sofya'da da olsa BIS lisansı gerekir. Lisans şartı yalnız ABD'den gelmez: ürün Wassenaar listesindeyse Türkiye çıkışında Ticaret Bakanlığı izni, ürün Bulgaristan'dan AB dışına satılacaksa Bulgar ihracat lisansı ve AB'nin Rusya yaptırımlarındaki sözleşme maddesi devreye girer. Sevkiyat öncesi ürün sınıflandırması, belge planı ve lisanslı partnerlerle Türkçe koordinasyon için ihracat danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz. Bu rehber yalnız uyum kurallarını anlatır; hukuki görüş yerine geçmez.

Bulgaristan'a yapay zekâ çipi göndermek için ABD lisansı gerekir mi?

Çoğu durumda gerekmez; belirleyici olan alıcının kim olduğudur. Bulgaristan ve Türkiye, EAR'ın ülke gruplarında A grubundadır ve D:1-D:5 gruplarının hiçbirinde yer almaz (15 CFR Part 740, Supplement No. 1). Bu yüzden 3A090.b ve 4A090.b ürünlerindeki varış ülkesi lisansı (BAE ve D:1, D:4, D:5 ülkeleri için) Bulgaristan'a uygulanmaz. 3A090.a ve 4A090.a için ise metinde dünya çapında lisans şartı yazıyor, ama BIS bunu Mayıs 2025'ten beri uygulamıyor. Tek istisna Çin, Makao ya da D:5 merkezli şirketlerdir (BIS, 31.05.2026).

Lisans şartı olmaması "kontrol yok" demek değildir. Alıcıyı, ana şirketi ve son kullanımı belgelemek sizin yükümlülüğünüzdür. BIS, 31.05.2026 rehberini de tam bu konuda gelen sorular üzerine yayımladı.

Hangi çipler ve sunucular 3A090 ve 4A090 kapsamına girer?

3A090.a, toplam işlem performansı (TPP) 4800 ve üzeri olan ya da TPP'si 1600 ve üzeri olup performans yoğunluğu 5,92 ve üzeri olan entegre devreleri kapsar. 3A090.b, TPP'si 2400 ile 4800 arasında ve performans yoğunluğu 1,6 ile 5,92 arasında olan ya da TPP'si 1600 ve üzeri olup yoğunluğu 3,2 ile 5,92 arasında olan devreleri kapsar (Commerce Control List, erişim 15.10.2026). Listenin notuna göre bu tanım GPU, TPU ve nöral işlemcileri içerir.

4A090, bu eşikleri aşan bir çip içeren bilgisayarları, elektronik montajları ve bileşenleri kapsar. Yani tek tek kartlar 3A090'a, bu kartları taşıyan sunucu ve raf sistemleri 4A090'a girer. Veri merkezi için tasarlanmamış ya da pazarlanmayan ve TPP'si 4800'ün altında kalan ürünler 3A090.a ve .b dışında kalır. Veri merkezi için pazarlanmasa da TPP'si 4800 ve üzeri olan üst segment oyun kartları ise 3A090 kapsamındadır; bunlar için listenin notu NAC ve ACA lisans istisnalarına yönlendirir.

Sınıflandırmayı kendiniz tahmin etmeyin. Üreticinin ya da distribütörün yazılı ECCN beyanını isteyin, faturaya ve sözleşmeye ECCN'i yazın. ECCN beyanı alamıyorsanız sevkiyatı planlamadan önce bunu çözün.

AI Diffusion Rule iptal edildi mi, Ekim 2026'da durum ne?

BIS kuralı 13.05.2025'te uygulamayacağını açıkladı; resmi kaldırma düzenlemesi 15.10.2026 itibarıyla Federal Register'da yer almıyor. Kural 15.01.2025'te yayımlanmıştı (90 FR 4544). Kuralın ekindeki lisanssız ülke listesinde (Supplement No. 5 to Part 740) Bulgaristan ve Türkiye yoktu; kural uygulansaydı iki ülkeye büyük hacimli sevkiyat ülke kotalarına bağlanacaktı.

BIS'in 13.05.2025 açıklamasına göre kaldırmayı resmileştiren bir düzenleme ve yerine yeni bir kural ileride yayımlanacak. Aynı açıklamada BIS, Huawei Ascend çiplerinin kullanımına ve ABD çiplerinin Çin yapay zekâ modellerinin eğitiminde kullanılmasına dair uyarılar ile tedarik zincirinde saptırmaya karşı rehberler yayımladı. 31.05.2026 rehberi ise Kasım 2023'ten beri var olan D:5 ve Makao merkezli şirket şartının uygulanmaya devam ettiğini açıkça söylüyor. Yeni bir kural Bulgaristan'ı farklı bir gruba koyabilir; sevkiyattan önce bis.gov duyurularını kontrol edin.

Türkiye'den Bulgaristan'a yeniden ihracatta EAR nasıl uygulanır?

ABD menşeli bir çip Türkiye'ye girdikten sonra da EAR'a tabidir; onu Bulgaristan'a satmanız EAR'ın tanımıyla yeniden ihracattır (reexport). Bu yüzden ABD'li olmayan bir Türk şirketi de EAR'a uymak zorundadır. Kontrol sırası şöyledir:

1. Ürün EAR'a tabi mi? ABD menşeli ürün tabidir. ABD dışında üretilen bazı çipler, ABD teknolojisi ya da yazılımıyla üretildiği için yabancı doğrudan ürün kuralıyla (FDPR, 15 CFR 734.9) EAR'a girebilir. Bu, ürüne, üreticiye ve son kullanıcıya göre değişir.
2. ECCN ne? 3A090.a, 3A090.b, 4A090 ya da başka bir ECCN (ör. 5A992).
3. Varış ülkesi ve son kullanıcı: Bulgaristan için tablo yukarıda. Ana şirketin merkezi ayrıca sorgulanır.
4. Yasaklı taraf: Entity List, Military End User listesi ve diğer listeler taranır.
5. Son kullanım: Süper bilgisayar, kitle imha silahı ya da askeri istihbarat amacı varsa lisans gerekir.

Entity List'teki şirketlerin yüzde 50 ve üzeri sahip olduğu iştirakleri de kapsayan kural 30.09.2025'te yayımlandı, 10.11.2025'ten itibaren 09.11.2026'ya kadar askıya alındı (90 FR 50857). Askı bitince alıcının ortaklık yapısını daha derin taramanız gerekebilir.

Türkiye çıkışında Ticaret Bakanlığı izni gerekir mi?

Ürün Wassenaar Düzenlemesi Çift Kullanımlı Malzeme ve Teknoloji Listesi'ndeyse gerekir. İhracat 2003/12 sayılı Tebliğ'e göre bu listedeki malzemelerin ihracatı Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü'nün iznine tabidir. Başvuru, ürünün teknik özelliklerini ve kullanım alanını açıklayan belgeler ile ithalatçıdan alınan Nihai Kullanım Sertifikası (Tebliğ Ek-A) ile İstanbul Maden ve Metaller İhracatçı Birlikleri (İMMİB) Genel Sekreterliği'ne yapılır.

Tebliğ'e göre izin tarihinden itibaren gümrük beyannamesinin verilmesi için 90 gün süre vardır ve bu süre uzatılmaz. İhracattan sonra 15 gün içinde beyannamenin bir örneği İMMİB'e gönderilir. Nihai Kullanım Sertifikası'nda alıcı, malı belirtilen amaçla kullanacağını ve Türk ihracatçının izni olmadan üçüncü bir ülkeye ihraç etmeyeceğini taahhüt eder.

Ürün listede değilse de izin gerekebilir. Tebliğ md. 6'ya göre alıcı kitle imha silahı geliştirdiğinden şüphelenilen bir son kullanıcıysa, ihracatçı böyle bir kullanımdan şüphelendiğini beyan ediyorsa ya da ulusal ve uluslararası güvenlik tehlikeye girebilecekse izin aranır. 3A090 ABD'nin tek taraflı numarası olduğu için bir GPU'nun Wassenaar listesinde olup olmadığını ürün bazında gümrük müşavirinizle kontrol edin.

Bulgaristan'da hangi kurum izin verir, hangi mevzuat uygulanır?

Bulgaristan'da çift kullanımlı ürün lisansını İhracat Kontrolü ve Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Önlenmesi Bakanlıklar Arası Komisyonu (Междуведомствена комисия за експортен контрол и неразпространение на оръжията за масово унищожение) verir. İhracatçı kaydını ve ithalat sertifikasını Ekonomi Bakanlığı düzenler; bakanlığın sitesinde Ekim 2026'da görünen adı Ekonomi, Yatırım ve Sanayi Bakanlığı'dır. Ulusal çerçeve, DV 26/2011'de yayımlanan Savunmayla İlgili Ürünler ile Çift Kullanımlı Ürün ve Teknolojilerin İhracat Kontrolü Kanunu ve AB'nin 2021/821 sayılı tüzüğüdür.

2021/821 sayılı tüzük, Ek I'deki ürünlerin AB'den dışarıya ihracatını, aracılığını ve transitini izne bağlar. Ek IV'teki daha hassas ürünler AB içinde bir üye devletten diğerine taşınırken de izin ister. Listede olmayan ürünler için de son kullanım şüphesi varsa izin aranabilir (tüzüğün "catch-all" hükmü). Türkiye'den Bulgaristan'a gelen ürün AB'ye ithalattır; tüzük bu aşamada ihracat izni doğurmaz, ama ürün daha sonra Bulgaristan'dan çıkarken uygulanır.

Komisyonun İngilizce sayfalarında yazan başlıca izinler (erişim 15.10.2026):

Bu sayfalar yürürlükten kalkmış 428/2009 sayılı tüzüğe atıf yapıyor; form ve sürelerin güncelini Bulgarca metinden kontrol etmek gerekir. Bulgaristan'ın ithalatta kontrol listesi Bakanlar Kurulu'nun 216/2014 sayılı kararnamesindedir.

Kapıkule'den geçişte gümrükte nelere dikkat edilir?

Çift kullanımlı ürünler AB gümrük bölgesine yalnız Bulgaristan'ın yetkili gümrük noktalarından girip çıkabilir. Gümrük İdaresi'nin 25.06.2012 tarihli ZAM-429 sayılı emriyle onaylanan listede Kapıkule'nin karşısındaki Kapitan Andreevo (BG003103), Hamzabeyli'nin karşısındaki Lesovo (BG001011), Svilengrad demiryolu istasyonu, Varna ve Burgaz limanları ile Sofya havalimanı kargo noktası var. Listenin güncelliğini sevkiyattan önce Bulgar tarafındaki gümrük temsilcisine teyit ettirin.

Sınırda en çok dikkat edilecek nokta belgelerin birbiriyle tutarlı olmasıdır. Faturadaki ürün tanımı, model numarası, ECCN, GTİP (AB'de CN kodu; işlemciler 8542 31, sunucu işlem birimleri çoğunlukla 8471 50) ve adet; Türk ihracat beyannamesi, Nihai Kullanım Sertifikası ve Bulgar ithalat beyanında aynı olmalıdır. Bulgaristan'da ithalat KDV'sinin genel oranı %20'dir (PwC, Eylül 2026). Gümrük beyanını Türkiye'de gümrük müşaviriniz, Bulgaristan'da alıcı ya da onun gümrük temsilcisi verir; PeraGate gümrük müşaviri değildir.

Bulgaristan'dan üçüncü ülkeye satışta "no Russia" maddesi zorunlu mu?

Evet, ürün AB'nin ortak yüksek öncelikli ürünler listesindeyse zorunludur. Tüzük 833/2014 md. 12g'ye göre AB'deki ihracatçı, Ek XL'deki ürünleri Ek VIII'deki ortak ülkeler dışındaki bir ülkeye satarken 20.03.2024'ten beri sözleşmeye Rusya'ya ve Rusya'da kullanılmak üzere yeniden ihracat yasağı koymak zorundadır. Sözleşmede bu yasağın ihlali için yeterli yaptırım da bulunmalıdır; ihlal öğrenilince ülkenin yetkili makamına bildirim yapılır.

Ek XL'de 8542 31 (işlemciler ve kontrolörler), 8542 32 (bellekler), 8471 50 (işlem birimleri) ve 8471 80 yer alıyor. Komisyonun Şubat 2024 listesinde entegre devreler en yüksek risk grubu olan Tier 1'dedir. Ek VIII'deki ortak ülkeler arasında ABD, Japonya, Birleşik Krallık, Güney Kore, Avustralya, Kanada, Yeni Zelanda, Norveç ve İsviçre var; Türkiye bu listede yok. Buna ek olarak md. 12gb, bu ürünleri satan AB şirketlerinden Rusya'ya sızma riskini değerlendirip belgelemesini ister. Bulgaristan'da şirket kurup bu ürünleri satacaksanız bu yükümlülükler doğrudan sizin şirketinize düşer.

Rusya'ya, Belarus'a ya da İran'a doğrudan veya dolaylı satış bu rehberin konusu değildir; AB ve ABD kurallarına göre bu işlemler yasak ya da lisansa bağlıdır ve PeraGate bu tür taleplerde çalışmaz.

Hangi kırmızı bayraklar işlemi durdurmalı?

Aşağıdaki işaretlerden biri varsa sevkiyatı durdurun ve soruyu yazılı olarak netleştirin. Liste BIS'in "Know Your Customer" rehberindeki (15 CFR Part 732, Supplement No. 3) işaretlere dayanır:

• Alıcı ürünün nerede ve hangi amaçla kullanılacağını söylemekten kaçınıyor.
• Alıcının işi ürünle uyuşmuyor; ör. veri merkezi işletmeyen yeni kurulmuş bir ticaret şirketi yüksek adetli GPU sunucusu istiyor.
• Teslim adresi bir lojistik deposu ya da nakliyeci adresi; son kullanıcı belli değil.
• Ödeme alıcıyla ilgisi olmayan bir üçüncü kişiden ya da ülkeden geliyor, ya da piyasanın üstünde fiyat ve peşin ödeme teklif ediliyor.
• Kurulum, garanti ve teknik destek istenmiyor.
• Etiket, seri numarası ya da faturadaki ürün tanımının değiştirilmesi isteniyor.
• Ana şirket ya da ortaklar Çin, Makao veya D:5 ülkelerine uzanıyor ama bu bilgi saklanıyor.

Bayrak çözülemiyorsa işlemi yapmayın. Şüpheli durumu ABD tarafında BIS'e, Bulgaristan'da Komisyona, Türkiye'de Ticaret Bakanlığı'na danışabilirsiniz.

Yaptırım taraması nasıl yapılır?

Her işlemde alıcı, ana şirket, son kullanıcı, ödeme yapan taraf ve nakliyeci ayrı ayrı taranır. ABD tarafında ITA'nın Consolidated Screening List aracı Entity List dahil birden fazla listeyi tek sorguda gösterir. AB tarafında AB yaptırım haritası ve AB mali yaptırımlar konsolide listesi kullanılır. Rusya yaptırım paketleri sık değiştiği için (Komisyon sayfasına göre 21. paket 23.07.2026'da, son listeleme 12.10.2026'da kabul edildi) tarama her sevkiyatta yeniden yapılır.

Tarama sonucunu, tarihini ve kullandığınız listeleri dosyada saklayın. EAR, ihracat kayıtlarının 5 yıl saklanmasını ister (15 CFR 762.6). Türk Tebliği'ndeki Nihai Kullanım Sertifikası ve Bulgar Form 48 son kullanıcı beyanı da bu dosyanın parçasıdır.

Bulgaristan'da çip ticareti için şirket kurmak gerekir mi?

Bulgar bir alıcıya satış yapacaksanız gerekmez; ithalatı alıcı yapar. Malı kendi adınıza Bulgaristan'a sokup AB içinde satmak, veri merkezinde kullanmak ya da AB dışına yeniden ihraç etmek istiyorsanız AB'de yerleşik bir şirket, AB gümrük kaydı (EORI) ve Ek I ürünlerinde Bulgar ihracatçı kaydı gerekir. Bu durumda md. 12g ve 12gb yükümlülükleri de şirketinize düşer.

Kuruluş adımları için Bulgaristan'da şirket kurma rehberine, yapay zekâ işine özgü teşvik, veri koruma ve veri merkezi konuları için Bulgaristan'da yapay zekâ şirketi kurma rehberine, kurumlar vergisi ve KDV için vergi rehberine bakın. Kuruluşu PeraGate ile planlamak isterseniz şirket kurulumu desteği sayfasına geçebilirsiniz. Lisans başvurusunda hukuki görüş gerekiyorsa baroya kayıtlı bir avukatla görüşme ayarlamak için avukat koordinasyonu sayfasına bakın.

PeraGate bu süreçte ne yapar?

PeraGate uyum ön kontrolü, belge planı ve Türkçe koordinasyon yapar; sınıflandırma kararını, lisansı ve hukuki görüşü vermez. Üreticiden ECCN beyanını almanız için gereken soruları hazırlarız, BIS, Ticaret Bakanlığı ve Bulgar Komisyonu tarafında hangi iznin gerekebileceğini listeleriz, Nihai Kullanım Sertifikası ile Bulgar son kullanıcı beyanının tutarlılığını kontrol ederiz. Gümrük beyanını gümrük müşavirleri, hukuki değerlendirmeyi baroya kayıtlı avukatlar yapar; sözleşmeleri ve ücretleri bu kişilerle siz yaparsınız.

İlk sevkiyattan önce ürün modelini, üreticinin ECCN beyanını, adedi, alıcının ve ana şirketinin unvanını WhatsApp'tan gönderin. Hangi bilginin eksik olduğunu ve hangi izinlerin gündeme gelebileceğini aynı görüşmede söyleyelim.