Azerbaycan'a Yapay Zekâ Çipi ve GPU Sunucusu İhracatında Uyum Rehberi

Veri merkezi sınıfı bir yapay zekâ çipini (ECCN 3A090.a) ya da bu çipleri içeren bir sunucuyu (4A090.a) Türkiye'den Azerbaycan'a satacaksanız, ürün ABD menşeliyse ya da ABD teknolojisiyle üretildiyse kural olarak önce ABD Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu'ndan (Bureau of Industry and Security, BIS) lisans almanız gerekir. Azerbaycan, ABD İhracat İdaresi Düzenlemeleri'nde (Export Administration Regulations, EAR) ulusal güvenlik kontrolündeki D:1 ve kimyasal-biyolojik kontrol grubundaki D:3 ülke gruplarında yer alır. Ürün Wassenaar listesindeki bir kaleme giriyorsa Türkiye çıkışında Ticaret Bakanlığı izni de gerekir. Bu rehber yalnız uyum adımlarını anlatır. Ürün bazında ön kontrol ve lisanslı uzmanlarla koordinasyon için Azerbaycan'a ihracat danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.

Azerbaycan'a GPU ihracatı için lisans gerekir mi?

Veri merkezi için tasarlanmış ve EAR'a tabi bir yapay zekâ çipi ya da sunucusu için çoğu durumda evet. Ticaret Kontrol Listesi'ne (Commerce Control List, CCL) göre 01.10.2026 itibarıyla 3A090.a ve 4A090.a ürünleri için lisans şartı "dünyanın her yerine" yazılıdır. 3A090.b ve 4A090.b ürünlerinde ise şart Birleşik Arap Emirlikleri ile D:1, D:4 ve D:5 gruplarındaki ülkeler için geçerlidir. Azerbaycan D:1'de olduğu için her iki seviye de lisans şartına girer (15 CFR 742.6(a)(6)(iii)).

Kaynak: eCFR, CCL 3A090 ve 4A090 girişleri; 15 CFR 740.8 (erişim 15.10.2026).

ACA istisnası lisans yükünü kaldırsa da koşulsuz değildir: 15 CFR 740.8'e göre sevkiyattan önce yazılı satın alma siparişi gerekir ve son kullanıcının merkezi ya da nihai ana şirketi D:5 grubunda veya Makao'daysa istisna kullanılamaz. Hangi satıra düştüğünüzü üreticinin verdiği ECCN ve teknik veri belirler.

3A090 ve 4A090 hangi ürünleri kapsar?

3A090, toplam işlem performansı (total processing performance, TPP) belirli eşikleri aşan entegre devreleri, 4A090 ise bu devreleri içeren bilgisayar, elektronik montaj ve bileşenleri kapsar. CCL'ye göre 3A090.a, TPP değeri 4800 ve üzeri ya da TPP 1600 ve üzeri olup performans yoğunluğu 5.92 ve üzeri olan devrelerdir. 3A090.b daha alt bir bant için tanımlıdır: TPP 2400-4800 arası ve yoğunluk 1.6-5.92 arası, ya da TPP 1600 ve üzeri ile yoğunluk 3.2-5.92 arası. Kapsamda grafik işlemciler (GPU), tensör işlemciler (TPU) ve sinir ağı işlemcileri açıkça sayılır.

BIS'in 15.01.2026 tarihli kuralı Nvidia H200 ve AMD MI325X'i bu sınıftaki ileri çiplere örnek olarak anar. 4A090 sınıfında olmak için sunucunun içindeki çiplerden birinin 3A090 eşiğini aşması yeterlidir; yani 8 GPU'lu bir yapay zekâ sunucusu, kasa Türkiye'de ya da Tayvan'da toplanmış olsa da 4A090 olabilir. Sınıflandırmayı tahminle yapmayın: üreticiden ya da distribütörden ürünün ECCN'sini yazılı olarak isteyin ve sevkiyat dosyasında saklayın.

AI Diffusion Rule iptal edildi mi, Ekim 2026'da hangi kural geçerli?

İptal açıklandı, ama AI Diffusion Rule'dan önce var olan lisans şartları sürüyor. BIS, Ocak 2025'te yayımlanan ve yükümlülükleri 15.05.2025'te başlayacak olan kuralı 13.05.2025'te iptal edeceğini, yerine ileride yeni bir kural çıkaracağını açıkladı. 15.10.2026 itibarıyla iptali resmileştiren ya da yerine geçen kural Federal Register'da yayımlanmadı; eCFR'deki 742.6(a)(6)(iii) metni, kuralın getirdiği dünya çapındaki lisans şartıyla birlikte yerinde duruyor.

Azerbaycan açısından iki nokta önemlidir:

1. BIS'in uygulamayacağını açıkladığı kısım AI Diffusion Rule'un getirdiği yeni yükümlülüklerdir. Azerbaycan için şart bu kuraldan önce de vardı: 25.10.2023'te yayımlanan ve 17.11.2023'te yürürlüğe giren kural, 3A090 ve 4A090 kontrollerini A:5 ya da A:6'da olmayan D:1, D:4 ve D:5 ülkelerine genişletti; Azerbaycan D:1'dedir.
2. BIS'in 31.05.2026 tarihli rehberine göre ürünün alıcısının merkezi ya da nihai ana şirketi D:5 grubundaki bir ülkede (ör. Çin) ya da Makao'daysa, şirket Azerbaycan'da kurulmuş olsa bile lisans gerekir.

Bu yüzden "kural iptal edildi, lisansa gerek kalmadı" yorumu Azerbaycan için yanlıştır. Satış görüşmesinin başında alıcının ortaklık yapısını, nihai ana şirketin merkezini ve çiplerin kurulacağı tesisin adresini yazılı olarak isteyin.

EAR yeniden ihracat kuralı nedir, Türkiye'den yapılan satışa neden uygulanır?

EAR'a tabi bir ürünün ABD dışındaki bir ülkeden üçüncü bir ülkeye gönderilmesi yeniden ihracattır (reexport) ve ABD'den yapılan ihracatla aynı lisans kurallarına tabidir. ABD menşeli bir GPU'yu Türkiye'de stoğa almanız, Türk şirketi olarak faturalamanız ya da bir Türk sunucusuna takmanız onu EAR dışına çıkarmaz.

Ürün ABD'de üretilmemiş olsa da kural uygulanabilir. 15 CFR 734.9(h)'deki ileri hesaplama doğrudan ürün kuralına (foreign direct product rule, FDPR) göre, ABD'nin kontrol altındaki yazılım ya da teknolojisiyle üretilmiş 3A090 ve 4A090 ürünleri, hangi ülkeye gidiyor olursa olsun EAR'a tabidir. Bugün piyasadaki ileri yapay zekâ çiplerinin tasarım ve üretim zinciri bu kurala girme ihtimalini yüksek tutar.

Yaptırım listeleri de bu zincire dahildir. ABD'nin Entity List'indeki bir şirkete EAR'a tabi ürün satmak ayrı lisans gerektirir. Listedeki şirketlerin en az %50 sahip olduğu iştirakleri de kapsama alan 30.09.2025 tarihli kural, 12.11.2025'te yayımlanan kararla 09.11.2026'ya kadar askıya alındı. Askı bittiğinde ortaklık yapısı taraması daha da önem kazanacak. Yaptırımın boyutuna bir örnek: BIS'in 12.02.2026 açıklamasına göre Applied Materials, Entity List'teki bir Çin şirketine lisanssız yarı iletken üretim ekipmanı sevkiyatı nedeniyle varılan uzlaşmada 252 milyon dolar idari para cezası ödemeyi kabul etti.

Türkiye çıkışında Ticaret Bakanlığı'ndan izin gerekir mi?

Ürün Wassenaar Düzenlemesi'nin çift kullanımlı listesindeki bir kaleme giriyorsa evet. 02.12.2003 tarihli ve 25304 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İhracat 2003/12 sayılı Tebliğ'e göre bu listedeki malzeme ve teknolojilerin ihracatı Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü'nün iznine tabidir. Tebliğ metni hâlâ kurumun eski adı olan Dış Ticaret Müsteşarlığı'nı kullanır; Bakanlığın sayfası 04.03.2022 tarihlidir.

Tebliğ'deki usul şöyledir:

1. Başvuru; ürünün teknik özelliklerini ve kullanım alanını açıklayan belgeler ve ithalatçıdan alınan Nihai Kullanım Sertifikası (Ek-A) ile İstanbul Maden ve Metaller İhracatçı Birlikleri (İMMİB) Genel Sekreterliği'ne yapılır.
2. İMMİB ön inceleme yapar, nihai değerlendirmeyi ilgili kurumların görüşünü alarak İhracat Genel Müdürlüğü yapar.
3. İzin tarihinden itibaren gümrük beyannamesini vermek için uzatılamayan 90 gün süre vardır.
4. İhracattan sonra 15 gün içinde gümrük beyannamesinin bir örneği İMMİB'e gönderilir.

3A090 ve 4A090, ABD'nin kendi listesindeki kodlardır. Türkiye'de izin gerekip gerekmediği, sunucunun Wassenaar listesindeki yüksek performanslı bilgisayar ya da şifreleme gibi bir kaleme girip girmemesine bağlıdır ve bunu ürünün teknik değerleri belirler. Tebliğ'in 6. maddesi ayrıca listede olmayan ürünler için de izin şartı koyar: son kullanıcının kitle imha silahı geliştirdiğinden şüphe edilmesi, ihracatçının böyle bir şüpheyi beyan etmesi ya da ulusal ve uluslararası güvenliğin tehlikeye düşebileceği veya insan hakları ihlaline yol açabilecek durumlar. Ürünü AB'deki bir distribütörden alıp AB'den çıkarıyorsanız, ayrıca 2021/821 sayılı AB Tüzüğü kapsamında o AB ülkesinin izni gündeme gelebilir.

Azerbaycan tarafında hangi kurallar uygulanır?

Azerbaycan'da ithalat belgeleri Devlet Gümrük Komitesi'ne (Dövlət Gömrük Komitəsi) sunulur; ihracat ve yeniden ihracat ise ayrı bir ihracat kontrolü kanununa tabidir. ABD Ticaret Bakanlığı'nın 12.01.2026 tarihli ülke rehberine göre ithalatçı Komite'ye imzalı ithalat sözleşmesi, gümrük beyannamesi, gerektiğinde ilgili devlet kurumlarının izinleri, konşimento, satış faturası, ambalaj listesi, menşe şahadetnamesi ve kalite sertifikası sunar. İthalattaki vergi kalemleri için Azerbaycan vergi rehberine bakın.

BM Güvenlik Konseyi 1540 Komitesi'nin 09.12.2020'de onayladığı Azerbaycan matrisine göre ihracat kontrolünün çerçevesi şöyledir:

Matris, Azerbaycan mevzuatında son kullanıcı kontrolü, transit, aktarma ve yeniden ihracat denetimi bulunduğunu gösterir. Pratik sonucu şudur: Azerbaycan'daki alıcı ürünü başka bir ülkeye göndermek isterse hem Azerbaycan'ın kendi iznine hem de ürün EAR'a tabi kaldığı için yeni bir BIS iznine ihtiyaç duyar. Azerbaycan, Wassenaar Düzenlemesi'ne katılan ülkeler arasında değildir (EAR ülke grupları tablosu, A:1 sütunu). Kanunun güncel metni ve lisans makamı kesinleşmedi; ayrıntılar "henüz belirsiz olanlar" kutusundadır.

Son kullanıcı beyanında neler bulunmalı?

Son kullanıcı beyanı, ürünü kimin, nerede, ne amaçla ve hangi miktarda kullanacağını yazılı ve imzalı olarak ortaya koyar. Türkiye'deki Tebliğ'in Ek-A formu şu alanları ister: GTİP, malzemenin adı, yer aldığı liste, ihracatçı ve ithalatçının unvan ve iletişim bilgileri, nihai kullanıcının unvan ve adresi, kullanım amacı ve miktar.

Yapay zekâ çiplerinde bu forma ek olarak sözleşmeye ve beyana şunları yazdırmanızı öneririz:

• Çiplerin ya da sunucuların kurulacağı veri merkezinin açık adresi ve işletmecisi.
• Nihai kullanıcının ortaklık yapısı ve nihai ana şirketinin merkez ülkesi.
• Kullanım amacı: model eğitimi, çıkarım (inference), bulut hizmeti, araştırma gibi.
• Ürünün izin alınmadan başka bir ülkeye gönderilmeyeceği ve üçüncü kişiye devredilmeyeceği taahhüdü.
• Askeri, kitle imha silahı ya da yaptırımlı taraflarla ilgili bir kullanım olmadığı beyanı.

BIS'in "Müşterini Tanı" rehberine göre lisans başvurusunda işlemle ilgili belgeleri toplamak zorunludur ve ihracat belgelerinde önemli bir bilginin yanlış gösterilmesi ya da gizlenmesi yasaktır. Beyan, sizin bildiğiniz gerçeklerle çelişiyorsa sizi korumaz.

Hangi durumlar kırmızı bayrak sayılır?

Kırmızı bayrak, işlemin uygunsuz bir son kullanıcıya ya da varış yerine gidebileceğini gösteren olağan dışı durumdur; varsa şüphe giderilmeden sevkiyat yapılmaz. BIS'in 15 CFR Part 732 Ek 3'teki listesinden yapay zekâ çipi satışına uyanlar:

• Müşteri ya da satın alma temsilcisi kullanım amacı hakkında bilgi vermekten kaçınıyor.
• Ürünün kapasitesi alıcının iş koluyla uyuşmuyor. Örneğin veri merkezi işletmeyen küçük bir ticaret şirketi yüzlerce GPU istiyor.
• Alıcının iş geçmişi yok ya da çok kısa.
• Pahalı bir ürün için nakit ödeme teklif ediliyor.
• Kurulum, eğitim ya da bakım hizmeti reddediliyor.
• Teslim tarihleri belirsiz, nihai varış yeri olarak bir nakliye ya da gümrük acentesi gösteriliyor.
• Güzergâh ürün ve varış yeri için olağan dışı.
• Alıcı, ürünün Azerbaycan'da mı kullanılacağı yoksa başka ülkeye mi gideceği sorusuna net cevap vermiyor.

Buna BIS'in 31.05.2026 rehberinden çıkan bir kontrol daha eklenir: alıcının ya da nihai ana şirketinin merkezinin D:5 grubunda ya da Makao'da olması. Azerbaycan'ın Rusya ve İran'la kara sınırı bulunduğu için bu ülkelerle bağlantılı herhangi bir işaret (ortak, banka, adres, nakliye talimatı) görürseniz işlemi durdurun ve ihracat kontrolü alanında çalışan bir avukata danışın. Rusya, Belarus ve İran'a ya da bu ülkelerdeki kişilere yönelik yapay zekâ çipi işlemlerinde PeraGate koordinasyon yapmaz.

Yaptırım taraması nasıl yapılır?

Tarama, işlemdeki her tarafın adını resmi yaptırım ve kısıtlama listelerinde aramak ve sonucu kayıt altına almaktır; her sevkiyattan önce tekrarlanır. ABD Ticaret Bakanlığı'nın Consolidated Screening List (CSL) aracı; Entity List dahil ABD Ticaret, Hazine ve Dışişleri bakanlıklarının listelerini tek arama ekranında birleştirir.

Taranması gereken taraflar:

Arama sonuçlarının tarihli ekran görüntülerini, alıcıdan alınan belgeleri ve yazışmaları sevkiyat dosyasında saklayın. Bir isimde eşleşme çıkarsa ya da emin olamazsanız, sonucu ihracat kontrolü alanında çalışan bir avukat ya da danışmanla netleştirmeden işleme devam etmeyin.

Azerbaycan'da yapay zekâ sunucusu satmak için şirket kurmak gerekir mi?

Sunucuyu Türkiye'den Azerbaycan'daki bir alıcıya satıyorsanız Azerbaycan'da şirket kurmanız gerekmez; ithalat belgelerini alıcı Devlet Gümrük Komitesi'ne sunar. Ürünü kendi adınıza ithal edip Azerbaycan'da stoktan satmak, kurulum ve bakım hizmeti vermek ya da yerel bir veri merkezinde hesaplama gücü kiralamak istiyorsanız yerel bir tüzel kişilik genellikle gerekir. Bu durumda Azerbaycan şirketi de EAR'a tabi ürünün sahibi olarak, ürünü devrederken ya da başka ülkeye gönderirken EAR yükümlülüklerini taşır.

Yapay zekâ işine özgü teşvikler, veri koruma ve veri merkezi konuları Azerbaycan'da yapay zekâ şirketi kurma rehberinde, genel kuruluş adımları Azerbaycan'da şirket kurma rehberinde anlatılıyor. Kuruluşu PeraGate ile planlamak için şirket kurulumu desteği sayfasına geçebilirsiniz.

PeraGate bu süreçte ne yapar?

PeraGate ürün ve işlem bazında Türkçe ön kontrol ve koordinasyon yapar; lisans kararını BIS ve Ticaret Bakanlığı, hukuki görüşü ise ihracat kontrolü alanında çalışan avukat verir. PeraGate avukat, gümrük müşaviri ya da ihracat kontrolü danışmanlık şirketi değildir. Yaptığımız işler:

• Üreticiden ya da distribütörden ECCN ve teknik veri talebinin hazırlanması.
• Azerbaycan'daki alıcıdan son kullanıcı beyanı, ortaklık belgeleri ve veri merkezi bilgilerinin toplanması, Azerice ve Rusça belgelerin tercümesinin yeminli tercümanla koordine edilmesi.
• Tarama kontrol listesinin ve sevkiyat dosyasının düzenlenmesi.
• Türkiye'deki gümrük müşaviriniz (İMMİB başvurusu), ABD ihracat kontrolü alanında çalışan avukat ve Azerbaycan'daki gümrük temsilcisiyle iletişimin Türkçe yürütülmesi.

Lisans çıkmadan ya da bir kırmızı bayrak çözülmeden sevkiyat planlamıyoruz. Ürün listenizi, alıcının adını ve kullanım amacını WhatsApp'tan gönderirseniz hangi bilgilerin eksik olduğunu ve hangi kontrollerin gerektiğini ilk görüşmede birlikte çıkaralım.